Türk Aydınlanması’nın öncü isimlerinden Celal Nuri İleri, İttihad ve Terakkî’nin 1911’de Selanik’te düzenlenen dördüncü kongresinde sunmuş olduğu raporda şunları söylüyordu:
“Avrupa, Cihan’ın dört tarafında hâkimiyetini sürdürmek için, biçimlendirdiği ve somutlaştırdığı medeniyeti, sömürge halklarına yaymamak yolunu seçmiştir, ta ki bir gün gelip o halklar da Avrupa silahıyla, Avrupa ilim ve irfanıyla donanarak Avrupalıları memleketlerinden atmasınlar…
Sözün özü, bu süregel ...